नेपालको अर्थतन्त्र अहिले जटिल संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ । एकातिर विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ऐतिहासिक रूपमा उच्च छ, विदेशी मुद्रा सञ्चिति मजबुत देखिएको छ, बैंकिङ प्रणालीमा तरलता बढेको छ र मुद्रास्फीति पनि केही नियन्त्रणमै छ । तर अर्कोतिर आन्तरिक आर्थिक गतिविधि भने सुस्त बन्दै गएको छ । उद्योग, व्यापार, लगानी र रोजगारीका क्षेत्रहरू अपेक्षित रूपमा चलायमान हुन सकेका छैनन् । यही अवस्थाको सबैभन्दा स्पष्ट प्रभाव निर्माण क्षेत्रमा देखिएको छ, जुन विगतमा नेपालको अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने प्रमुख क्षेत्रमध्ये एक मानिन्थ्यो ।

निर्माण क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको क्षेत्र हो । सडक, पुल, भवन, जलविद्युत्, आवास, सिमेन्ट, फलाम, ढुवानी, बैंकिङ तथा रोजगारीसम्म यसको प्रभाव फैलिएको हुन्छ । तर पछिल्ला केही वर्षयता यो क्षेत्र गम्भीर मन्दीको सामना गरिरहेको छ । सरकारी आयोजना समयमै सम्पन्न नहुनु, निर्माण व्यवसायीले भुक्तानी नपाउनु, निर्माण सामग्रीको मूल्य बढ्नु र निजी लगानी घट्दै जानुले निर्माण उद्योग कमजोर बनेको छ ।

सरकारले हरेक वर्ष महत्वाकांक्षी बजेट र विकास योजना सार्वजनिक गरे पनि पूँजीगत खर्च कार्यान्वयन अत्यन्त कमजोर देखिएको छ । धेरै ठूला आयोजना राजनीतिक अस्थिरता, प्रशासनिक ढिलासुस्ती, ठेक्का विवाद, जग्गा अधिग्रहण समस्या र भ्रष्टाचारका कारण अलपत्र परिरहेका छन् । परिणामस्वरूप निर्माण व्यवसायीहरू आर्थिक संकटमा परेका छन् भने हजारौँ मजदुर र प्राविधिकहरूले रोजगारी गुमाइरहेका छन् ।

निर्माण क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको घरजग्गा व्यवसाय पनि अहिले सुस्त अवस्थामा पुगेको छ । विगतमा विप्रेषणबाट आएको पैसा घरजग्गा र शहरी क्षेत्रमा बढी लगानी हुँदा बजार तीव्र रूपमा बढेको थियो । बैंकहरूले पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रभन्दा घरजग्गामा बढी कर्जा प्रवाह गरेका थिए । तर पछिल्लो समय मौद्रिक नीतिको कडाइ, ब्याजदर वृद्धि र माग घटेपछि घरजग्गा कारोबार कमजोर बनेको छ । यसले बैंकिङ क्षेत्रलाई समेत दबाबमा पारेको छ ।

निर्माण क्षेत्रको मन्दीले रोजगारीमा ठूलो असर पारेको छ । दैनिक ज्यालादारी मजदुरदेखि इन्जिनियर, प्राविधिक, ढुवानी व्यवसायी र साना आपूर्तिकर्तासम्म यसको प्रभाव पुगेको छ । परियोजना रोकिनासाथ स्थानीय बजारको कारोबार समेत प्रभावित हुने अवस्था छ । यही कारण युवाहरूमा निराशा बढ्दै गएको छ र वैदेशिक रोजगारीप्रतिको निर्भरता अझै उच्च बनेको छ । देशभित्र पर्याप्त अवसर सिर्जना हुन नसक्दा दैनिक हजारौँ नेपाली युवा विदेशिन बाध्य भइरहेका छन् ।

यद्यपि, निर्माण क्षेत्रमै नेपालको आर्थिक पुनरुत्थानको ठूलो सम्भावना पनि लुकेको छ । नेपाललाई अझै सडक, जलविद्युत्, शहरी पूर्वाधार, सिंचाइ, आवास तथा विपद् प्रतिरोधी संरचनामा विशाल लगानी आवश्यक छ । यदि सरकारले पूँजीगत खर्चलाई प्रभावकारी र पारदर्शी बनाउन सके, विकास आयोजनालाई समयमै सम्पन्न गर्न सके र निजी क्षेत्रको विश्वास पुनः स्थापित गर्न सके निर्माण क्षेत्र फेरि आर्थिक वृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ ।

अर्थविद्हरूका अनुसार नेपालले अब विप्रेषण र आयातमा आधारित उपभोगमुखी अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ जान आवश्यक छ । त्यसका लागि पूर्वाधार विकास, उद्योग विस्तार, ऊर्जा उत्पादन र निर्माण क्षेत्रको पुनर्जीवन अपरिहार्य मानिन्छ ।

हालको आर्थिक अवस्था नेपालका लागि चेतावनी पनि हो र अवसर पनि । बाह्य सूचकहरू सकारात्मक देखिए पनि उत्पादन, रोजगारी र लगानी बढाउन नसके दीर्घकालीन आर्थिक संकट गहिरिन सक्छ । त्यसैले निर्माण क्षेत्रलाई पुनः चलायमान बनाउनु अहिले नेपालको अर्थतन्त्र सुधार्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारमध्ये एक बनेको छ ।