सन् २००८ सेप्टेम्बर १५ मा लेहमन ब्रदर्सको पतनसँगै सुरु भएको विश्वव्यापी आर्थिक संकटको झल्को फेरि देखिन थालेको भन्दै विज्ञहरूले चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन्। पछिल्ला घटनाक्रमहरूले विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ जोखिमहरू थपिँदै गएको संकेत गरेका छन् ।

हालै, ऋण प्रवाह गर्ने विभिन्न कोषहरूले घाटा घोषणा गरेका छन् वा लगानीकर्तालाई आफ्नो रकम फिर्ता लिन प्रतिबन्ध लगाएका छन्। ब्ल्याकरक, ब्ल्याकस्टोन, अपोलो र ब्लू आउल जस्ता संस्थाहरूले निजी ऋण (प्राइभेट क्रेडिट) कोषबाट अर्बौं डलर बराबरको रकम फिर्ता मागको सामना गरिरहेका छन्।

बैंक अफ इङ्ग्ल्यान्डकी उप-गभर्नर सारा ब्रिडेनका अनुसार, निजी ऋणको क्षेत्र तीव्र रूपमा विस्तार भएको छ तर यसले आर्थिक संकटको वास्तविक परीक्षण अझै सामना गरेको छैन।

उनले भनिन्, “हामीले अहिले देखिरहेका अवस्थाहरूमा सन् २००८ को आर्थिक संकटका झल्काहरू देखिन्छन्। पछिल्लो १५–२० वर्षमा निजी ऋणको बजार शून्यबाट बढेर करिब २.५ ट्रिलियन डलर पुगेको छ। यसमा ऋणमाथि ऋण (लेभरेज), अस्पष्टता, जटिलता र वित्तीय प्रणालीसँग गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ।”

ब्रिडेनले थपिन् कि धेरै निजी ऋण कोषहरूले आफैंले पनि ऋण लिएर लगानी गरेका छन्, जसले ‘लेयर माथि लेयर’ जस्तो ऋण संरचना बनाएको छ र यसले घाटा बढाउने जोखिम उच्च बनाउँछ।

आर्थिक विश्लेषक मोहम्मद एल–एरियनले पनि अर्को संकटको जोखिम कम आँकलन गरिएको बताएका छन्। उनका अनुसार, “सन् २००७ जस्तै वित्तीय प्रणालीमा कमजोरीहरू छन्, जुन पर्याप्त रूपमा बुझिएका छैनन्।”

उनका अनुसार, २००८ पछि बैंकहरूमा कडा नियमन लागू भएपछि निजी ऋण बजारको विकास भएको हो। “बैंकहरू सतर्क बन्न बाध्य भए, त्यसपछि बैंकजस्तै काम गर्ने निजी कोषहरू बढ्न थाले,” उनले भने।

उनले सम्भावित खतरनाक अवस्था औंल्याउँदै भने, “यदि एकैचोटि सबै लगानीकर्ताले आफ्नो पैसा फिर्ता माग्न थाले भने, राम्रो देखिएको प्रणालीले नै अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।”

तर ब्ल्याकरकका प्रमुख ल्यारी फिङ्कले भने यस्तो जोखिमलाई अस्वीकार गरेका छन्। उनका अनुसार अहिलेको वित्तीय प्रणाली २००८ भन्दा धेरै सुरक्षित छ र “त्यस्तो संकट दोहोरिने सम्भावना छैन।”

तर केही विश्लेषकहरूले अहिलेको अवस्थालाई ‘बैंक रन’ को नयाँ रूपसँग तुलना गरेका छन्—जहाँ शाखाबाहिर लामो लाइन नदेखिए पनि लगानीकर्ताहरू पैसा फिर्ता लिन आतुर छन्।

ऊर्जा मूल्य वृद्धि पनि अर्को ठूलो जोखिमका रूपमा देखिएको छ। सन् २००८ को संकटअघि जस्तै, अहिले पनि तेलको मूल्य १०० डलर प्रति ब्यारेलभन्दा माथि पुगेको छ।

विशेषगरी इरानसँगको तनावका कारण होर्मुज जलडमरु मार्ग अवरुद्ध हुँदा विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा गम्भीर असर परेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका प्रमुख फातिह बिरोलले यस अवस्थालाई “इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा सुरक्षा संकट” भनेका छन्।

यद्यपि, हालको मूल्य अझै २००८ मा पुगेको १४७ डलर (आजको मूल्य अनुसार करिब १९० डलर) भन्दा कम छ, र शेयर बजारहरू अझै उच्च स्तरमै रहेका छन्।

अर्को चिन्ताको विषय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मा भइरहेको ठूलो लगानी हो। यस क्षेत्रमा २ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी लगानी भइसकेको छ, जसलाई कतिपयले ‘बबल’ को रूपमा लिएका छन्।

अमेरिकी शेयर बजारको मुख्य सूचक S&P 500 को करिब ३७% मूल्य केही सीमित ठूला कम्पनीहरूमा केन्द्रित छ। यसले गर्दा ती कम्पनीहरूमा ठूलो गिरावट आएमा विश्वव्यापी लगानीकर्ताहरू, पेन्सन कोष र सर्वसाधारण बचतकर्ता प्रभावित हुन सक्छन्।

इतिहासले पनि देखाउँछ—सन् २००० को ‘डटकम बबल’ फुट्दा NASDAQ सूचक ८०% सम्म घटेको थियो, जसले आर्थिक मन्दी निम्त्याएको थियो।

सन् २००८ मा सरकार र केन्द्रीय बैंकहरूले ठूलो मात्रामा राहत प्याकेज र ब्याजदर कटौतीमार्फत संकट नियन्त्रण गरेका थिए। तर अहिले त्यस्तो क्षमता सीमित भएको देखिन्छ।

उदाहरणका लागि, बेलायतको सरकारी ऋण अहिले राष्ट्रिय आयको करिब १००% पुगेको छ, जुन २००८ मा ५०% भन्दा कम थियो। यसले भविष्यमा ठूलो आर्थिक हस्तक्षेप गर्न कठिन बनाउन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) ले पनि “नीतिगत विकल्पहरू सीमित हुँदै गएको” चेतावनी दिएको छ।

२००८ को संकटमा विश्व नेताहरूले संयुक्त रूपमा समाधान खोजेका थिए। तर अहिले विश्व राजनीति विभाजित छ—व्यापार, सुरक्षा र कूटनीतिमा मतभेद बढेका छन्।

पूर्व बेलायती प्रधानमन्त्री गोर्डन ब्राउनले पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य कमजोर भएको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

यद्यपि केही सकारात्मक संकेत पनि छन्। बैंकहरू अहिले पहिलेभन्दा धेरै पूँजीसहित बलिया छन्, जसले झट्का सहन सक्ने क्षमता बढाएको छ।

तर विज्ञहरू चेतावनी दिन्छन्, यदि यी सबै जोखिमहरू एकैचोटि सक्रिय भए भने विश्व अर्थतन्त्र पुनः गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ।

एल–एरियनका अनुसार, “यस्ता आर्थिक संकटहरूले सबैभन्दा बढी असर कमजोर वर्गलाई पार्छ, किनकि उनीहरूसँग सामना गर्ने क्षमता कम हुन्छ।”